Μια συνομιλία για τον "Ορέστη"

Ο "Ορέστης" βρίσκεται πια στον 2ο χρόνο του!
Αυτές τις ημέρες συμπληρώνεται ένας χρόνος και από την έκδοση του Β' τόμου. Η ολοκλήρωση αυτή με βρήκε στο νοσοκομείο της Χαλκίδας. Από το πρωί ως αργά το βράδυ άλλαζα τους ορούς στον νοσηλευόμενο με ουρολογικά προβλήματα και άνοια, υπέργηρο πατέρα μου. Το βράδυ με άλλαζε η αποκλειστική νοσοκόμα και την άλλη μέρα ξανά από την αρχή. Παρόμοιες καταστάσεις επαναλήφθηκαν στο νοσοκομείο της Θήβας και της...Λιβαδειάς! Μετά τον θάνατο του πατέρα στις σκιές των αγαπημένων του βουνών Παρνασσού και Ελικώνα, παρόμοιες σκηνές επαναλήφθηκαν στο νοσοκομείο της Χαλκίδας, με τη νοσηλευόμενη μητέρα μου, και στο σπίτι όπου, η φροντίδα ηλικιωμένων πασχόντων είναι ακόμα πιο ελκυστική στις αμερικανίδες θαυμάστριες του ΕΣΥ του ΜΗτσοτακισμού(!)

Με τούτα και με τ' άλλα, έναν χρόνο μετά και ακόμα δεν μπόρεσα να παρουσιάσω ενώπιόν σας και δια ζώσης το μόχθο μου της τελευταίας 10ετίας.
Μέχρι να το αξιωθώ, προσπαθώ να δώσω μερικές διαγώνιες ματιές στο έργο.

Εδώ παραθέτουμε μια συνομιλία με την κυρία Άννα Παππά των Εκδόσεων Φυλάτος....

Με αφορμή την έκδοση του δίτομου έργου «Ανδρέας Μούντριχας – Ορέστης: Καπετάνιος της ΙΙ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ», συνομιλούμε με τον συγγραφέα κ. Γιώργο Μιλτ. Σαλεμή για ένα βιβλίο που δεν αποτελεί απλώς μια καταγραφή γεγονότων, αλλά ένα τεκμήριο μνήμης, μια πράξη αποκατάστασης και ένα ζωντανό ντοκουμέντο της ελληνικής Αντίστασης.

Μέσα από περισσότερες από 2.000 σελίδες και υλικό που για δεκαετίες έμεινε στο περιθώριο, ο Ορέστης αναδύεται όχι μόνο ως ιστορικό πρόσωπο, αλλά ως σύμβολο αγώνα, ιδεολογικής συνέπειας και ανθρώπινης δύναμης. Ο συγγραφέας μάς μιλά για τη μακρόχρονη πορεία αυτής της δουλειάς, για την προσωπική του σχέση με το αντικείμενο και για τη σημασία που έχει σήμερα να επανεξετάσουμε την Ιστορία με ανοιχτά μάτια.

·         Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να ξεκινήσετε τη συγγραφή αυτού του έργου για τον Ανδρέα Μούντριχα – Ορέστη;

Η Ιστορία μου άρεσε πάντα. Διάβαζα από μικρός μαθητής των πρώτων τάξεων του 6ταξίου γυμνασίου. Στην ΑΣΟΕΕ πέρασα γιατί έγραψα 19 στην Ιστορία και την Ανθρωπογεωγραφία. Φάνηκε καθαρά τότε ότι, ήμουν θεωρητικής κατεύθυνσης με λάθος επαγγελματικό προσανατολισμό(!)

Η Επανάσταση του ’21, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, η Αντίσταση. Ιδιαίτερα μου άρεσε η ιστορία της Αντίστασης. Είχα στην οικογένεια, παππού και θείο, νεκρούς στον εθνικοαπελευθερωτικό εκείνο αγώνα. Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ ήταν κατά κάποιο θνητό τρόπο οι δικοί μου Κουρήτες. Όταν τελείωσα με το πρώτο μου βιβλίο, τους Παράξενους φτωχούς Στρατιώτες (2014) είχα πια χρόνο να ασχοληθώ με τον Ορέστη. Έτσι, τον Οκτώβριο του 2015 άρχισα την έρευνα στα σώματα της Απογευματινής του 1958. Αμέσως εξεπλάγην με την έκταση του έργου αλλά και το πλήθος των πληροφοριών που εμπεριείχε. Δεν ήταν κάποια συνέντευξη ή έστω κάποιο μικρό αφιέρωμα όπως είχα την εντύπωση. Πέρα από την αποσιώπηση του έργου του, ακόμα και όσοι αναφέρθηκαν σ’ αυτό δεν μετέδωσαν ούτε καν μια ιδέα εκείνου του όγκου και του πλούτου. Γρήγορα, η μελέτη αυτή εξελίχθηκε σε γενικότερη έρευνα των βιβλίων και των αρχείων και από προσωπική υπόθεση για γνώση και κατανόηση έγινε καθήκον για την παρουσίαση αυτού του πλούτου στο αναγνωστικό κοινό.

·         Πότε και πώς ήρθατε για πρώτη φορά σε επαφή με τη μορφή του Ορέστη;

 

 Ήταν η κυρίαρχη φυσιογνωμία της αντίστασης στην περιοχή της Πάρνηθας και της Βοιωτίας, υπήρχε το τραγούδι του, υπήρχαν πλήθος αναφορών στις προσωπικές αφηγήσεις, είτε θετικές είτε αρνητικές. Οι δικοί μας άνθρωποι ήταν συναγωνιστές του.  Ο Ορέστης, ο Νικηφόρος, ο Κρόνος, η Μαζαρέκα, τα Δερβενοχώρια, ήταν ορόσημα στη μνήμη μου ήδη από την περίοδο της δικτατορίας. Στις συζητήσεις τις χαμηλόφωνες των μεγάλων αλλά και στα τραγούδια τα αντάρτικα μέσα στο αυτοκίνητο, «για τον φόβο των Ιουδαίων».

 

·         Αν έπρεπε να περιγράψετε το έργο με μια λέξη, ποια θα ήταν αυτή;

Πολύ δύσκολο να βρεθεί μια λέξη για να εκπροσωπήσει 800.000 λέξεις! Μια λέξη-ιαχή ίσως… από κείνες τις αρβανίτικες που θα του άρεσαν του καπετάνιου.

«Χακ»! που θα πει «εκδίκηση». Μια αναίμακτη εκδίκηση. Η κάθαρση που ολοκληρώνει τον μηχανισμό του εξιλαστήριου θύματος και επαναφέρει στην κοινωνία το αποπεμπθέν θύμα θριαμβικά και «εν ετέρα μορφή».

·         Πόσο καιρό διήρκεσε η έρευνα και ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη συλλογή και τεκμηρίωση του υλικού;

Όπως ανέφερα και πριν, η καθαυτή έρευνα πάνω στα κείμενα του Ορέστη, άρχισε τον Οκτώβριο του 2015. Ακόμα δεν έχει τελειώσει! Απλώς αποφάσισα να βάλω μια τελεία και να συνεχίσω αργότερα με άλλα δημοσιεύματα και διαφορετικές μορφές. Το υλικό που ήδη έχει συλλεχθεί και το υλικό που έχει εντοπιστεί και απλώς περιμένει να βρω τον χρόνο για να το μελετήσω, είναι τεράστιο. Δεν χωράει σε βιβλία. Ευτυχώς όμως υπάρχει το διαδίκτυο και ελπίζω, και με την βοήθεια του εκδοτικού σας, να βρεθεί ο τρόπος της παρουσίασής του. Η πρόκληση ήταν στην έκδοση και στον εν γένει χειρισμό ενός τόσο μεγάλου έργου, όπως εξελίχθηκε και με τις δικές μου μελέτες σε διάφορα ζητήματα της Αντίστασης και της Κατοχής. Αυτά όλα συνδέθηκαν μεταξύ τους εύκολα. Το ζήτημα εντοπίστηκε στο να αποφασίσω και να προσπαθήσω να τα κάνω ένα μεγάλο βιβλίο με τουλάχιστον δύο τόμους. Δεν μετάνιωσα.

Λειτουργώντας ταυτόχρονα και ως ερευνητής και ως αναγνώστης συμπεριέλαβα ό,τι θεώρησα ότι θα μπορέσει να διευκολύνει κυρίως τον αναγνώστη που θέλει να έχει μια εικόνα, τόσο για τα μεγάλα γεγονότα όσο και για την εξέλιξη του αντάρτικου σε κάθε περιοχή. Οι φίλοι της ιστορίας θα βρουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία για τον τόπο τους, για πρόσωπα και γεγονότα. Μέσα απ’ αυτά θα προσεγγίσουν και τα μεγάλα που αφορούν την όλη κατάληξη εκείνου του έπους. Αλλά και οι ερευνητές δεν νομίζω ότι θα πλήξουν.

·         Τι νέο προσθέτει το βιβλίο σας στην ιστοριογραφία της ελληνικής Αντίστασης και του ΕΛΑΣ;

Προσθέτει πάρα πολλά στοιχεία. Δεν είχαμε μέχρι τώρα κάτι ανάλογο. Μια λεπτομερή αφήγηση δλδ των αναμνήσεων και των απόψεων ενός καπετάνιου ή στρατιωτικού μεγάλης μονάδας του ΕΛΑΣ και δη για ολόκληρη την περίοδο της Αντίστασης, από τις πρώτες μέρες της, την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1942.

Ούτε ο ΕΛΑΣ του Σαράφη ούτε τα βιβλία του Φώτη Βερμαίου (Φοίβου Γρηγοριάδη) μπορούν να συγκριθούν. Είναι διαφορετικά πράγματα όσο μεγάλη αξία κι αν διαθέτουν επίσης. Επιπλέον ο Ορέστης είναι σε ένα κρίσιμο πόστο. Είναι εκείνος που έχει εντολή να μπει στην Αθήνα κατά την απαγκίστρωση των Γερμανών. Σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής ο ρόλος του είναι καίριος και καθοριστικός σε έναν στρατηγικής σημασίας χώρο, την Ανατολική Στερεά και την Εύβοια. Ταυτόχρονα με τη στενή του σχέση με την ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ υπάρχει και η σχέση του με μεγάλες προσωπικότητες, όπως πχ ο Ευριπίδης Μπακιρτζής, ο Γιάννης Πετσόπουλος, ο Αλέξανδρος Σβώλος και πολλοί άλλοι. Είναι ένας από τους πέντε μάχιμους ΕΛΑΣίτες  εθνοσυμβούλους στις Κορυσχάδες. Ο Ορέστης, μπορεί σήμερα να είναι υποτιμημένος και μάλλον άγνωστος, τότε όμως ήταν θρύλος και καμάρι του ΕΛΑΣ, ο δεύτερος μετά τον Άρη καπετάνιος, εκείνος που τον έβαλε και τον έβγαλε στην Αθήνα με τα ράσα της Μονής Κλειστών, που κράτησε ανοιχτό τον δρόμο της εξόδου όλων σχεδόν των στελεχών της Κυβέρνησης του Βουνού. Από την άλλη ο Άρης του εμπιστεύτηκε πολύ σημαντικούς και «δύσκολους»  αντάρτες, όπως τον Θεοχάρη Πολύχρονο, τον Πελοπίδα, τους Αβοριτέους κλπ, γνωρίζοντας ότι θα τα βγάλει πέρα επαξίως. «Έρχεται ο Ορέστης» γράφανε στους τοίχους, οι ΕΠΟΝίτες της Αθήνας, για να φοβερίσουν τους αφηνιασμένους συνεργάτες των Γερμανών, οι οποίοι, τους τελευταίους μήνες της κατοχής, έπνιγαν την Αθήνα στο αίμα. Πράγματι, οι αντάρτες του Ορέστη βρίσκονταν μισή ώρα έξω από την Αθήνα, σταθερά, από τις αρχές του 1943 ως την τελευταία μέρα της κατοχής δίνοντας μικρές και μεγάλες μάχες. Είναι ζήτημα αν οι Γερμανοί κατάφεραν να κρατήσουν τον χώρο της Πάρνηθας για περισσότερο από 40 ημέρες συνολικά κι αυτό μετά πολλών κόπων και βασάνων.

Συνεισφέρει, λοιπόν, πολύ σημαντικά στοιχεία για όλες τις κρίσιμες καμπές του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Από την πρώτη μέρα μέχρι και την διολίσθηση στον εμφύλιο. Ο μελετητής του κειμένου θα ανακαλύψει ότι γεγονότα όπως τον Λίβανο, την Γκαζέρτα, την απελευθέρωση  της Αθήνας, τον Δεκέμβρη, την Ανακωχή, την Βάρκιζα, την αποχή από τις εκλογές του 1946, τις σχέσεις με τον Τίτο και την ΕΣΣΔ, τον ίδιο τον Εμφύλιο, κάποιοι, πολύ σημαντικοί άνθρωποι, τα σκέπτονταν και τα έβλεπαν διαφορετικά και ότι υπάρχουν κι άλλες εκδοχές πέρα από τις σήμερα κυριαρχούσες. Ανάλογα στοιχεία προκύπτουν και για πρόσωπα πρωταγωνιστικά της περιόδου εκείνης.

Ιδιαίτερη αξία έχει επίσης και το γεγονός ότι ο Ορέστης γράφει σε πραγματικό χρόνο έναντι του αναγνωστικού κοινού. Όχι μία μέρα ή μία βδομάδα αλλά είκοσι ολόκληρους μήνες στέκεται μπροστά στο λαό και στην ουσία λογοδοτεί! Δεν πρέπει να το ξεχνάμε ούτε στιγμή αυτό. Και λογοδοτεί στην εποχή εκείνη που οι άνθρωποι από όλες τις πλευρές είναι παρόντες, θυμούνται και μπορούν να κρίνουν χωρίς να απαιτείται να κάνουν πρώτα ιστορικές έρευνες, όπως εμείς τώρα, για να διασταυρώσουν τα λεχθέντα. Το δε πολιτικό περιβάλλον εξακολουθεί να παραμένει εχθρικό γύρω του. Δέχεται πλήθος επιθέσεων μέσω της αλληλογραφίας των αναγνωστών και υπομονετικά απαντάει.

·         Ποιες πηγές θεωρείτε πιο κρίσιμες ή συγκινητικές μέσα στην πορεία της έρευνάς σας;

Όλες οι πηγές είχαν την κρισιμότητά τους και ως εκ τούτου και τις συγκινήσεις τους. Η μία μετά την άλλη τεκμηρίωναν τους ισχυρισμούς του. Και αυτό είναι άκρως συγκινητικό. Ξεχωριστή ήταν η επαφή με την οικογένειά του και μάλιστα με την κυρία Χρυσαυγή την ανιψιά του. Εκείνη καθώς και ο σύζυγός της, ο κύριος Γιώργος ήταν που «του έκλεισαν τα μάτια», στάθηκαν δίπλα του όλα αυτά τα δύσκολα τελευταία χρόνια του. Η κυρία Χρυσαυγή ήταν κοντά του και πριν, από τα μέσα της δεκαετίας του ’50, τον συνόδευε ακόμα και κατά την ανάρρωσή του από τον τραυματισμό του μετά το τροχαίο. Από την οικογένεια άντλησα πολλά προσωπικά στοιχεία, κυρίως για την προκατοχική και μετακατοχική περίοδο. Όπως και κάμποσες πολύ μοναδικές φωτογραφίες του.

Τεράστιας σημασίας ιστορικό υλικό βρίσκεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, στην κεντρική υπηρεσία, στην Χαλκίδα και την Λαμία. Όταν ξεκίναγα δεν μπορούσα να φανταστώ ότι διασώθηκαν τόσα πολλά και διαφωτιστικά τεκμήρια. Ιδιαίτερα αξίζει να αναφέρω τα κατάστιχα των φυλακών από τα οποία προκύπτουν πάρα πολύ σημαντικά στοιχεία για τον προσανατολισμό της έρευνας. Όπως επίσης και από τα πρακτικά των Μικτών Ορκωτών Δικαστηρίων (ΜΟΔ- Χαλκίδας, Θήβας, Λιβαδειάς). Από το υλικό αυτό κατέστη δυνατή η ταυτοποίηση προσώπων και αντάρτικων ψευδωνύμων, έγινε χρονολόγηση των συμβάντων, σχηματίστηκε και η περαιτέρω εικόνα πολλών αγωνιστών που αναφέρονται στην αφήγηση και έτσι η συγκίνηση μεγάλωσε καθώς ο Ορέστης δεν έρχεται μόνος του στο προσκήνιο αλλά μαζί με πλήθος εκ των ανταρτών του.

Άκρως σημαντικό επίσης είναι και το «αρχείο Γιάννη Δουατζή», το οποίο συμπληρώνει τα άλλα. Είναι το αποτέλεσμα της προσπάθειας ενός αγωνιστή, προσωπικού φίλου του Άρη, ο οποίος προσπαθεί να ερευνήσει τη δράση του αδελφού του πρώτου καπετάνιου του ΕΛΑΣ της Εύβοιας, του Γιώργου Δουατζή ή Όθρυ.

Τέλος δεν πρέπει να παραλείψω τα τεκμήρια από τα ΑΣΚΙ, (Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας). Σε αυτά όπως και στο ψηφιοποιημένο αρχείο της εφημερίδας «Μακεδονία» οφείλουμε εν πολλοίς την τεκμηρίωση της συνδικαλιστικής δράσης του Ορέστη.

·         Ποιος ήταν ο Ορέστης πέρα από τον τίτλο του καπετάνιου; Πώς τον αντιληφθήκατε μέσα από τα λόγια του;

«Προλετάριος διανοούμενος» ήταν κατά μία εφημερίδα της Αντίστασης! Δεν ήταν όμως μόνο αυτό. Ήταν ένα παιδί πολύ φτωχής οικογένειας που είχε ένα καλό στήριγμα, τον θείο του ηγούμενο της Μονής Μάντζαρη στον Οξύλιθο. Πολύ καλός μαθητής, έγινε ενωματάρχης της Χωροφυλακής για να «χρηματοδοτήσει» τις σπουδές του στη Νομική. Δεν τα κατάφερε όμως ούτε στο ένα ούτε στο άλλο. Δεν έκανε καριέρα ούτε ως υπαξιωματικός της Χωροφυλακής ούτε ολοκλήρωσε τις σπουδές. Ωστόσο η θητεία του αυτή τον προίκισε με στρατιωτικές γνώσεις, με πείρα από τη ζωή των πόλεων και της υπαίθρου κι επιπλέον με την στρατολόγησή του στο ΚΚΕ. Συνέχισε τη ζωή του ως εργάτης και μάλιστα στα ορυχεία και τις οικοδομές. Έζησε ως πολιτικά δρών τα συνταρακτικά γεγονότα των δύο εκείνων μεσοπολεμικών δεκαετιών, είτε αυτά ήταν διεθνή είτε ήταν ελλαδικά.

Το ότι είχε τεράστια μόρφωση φαίνεται πρώτα απ’ όλα από τον τρόπο που γράφει. Ότι είχε ψυχική και πνευματική συγκρότηση φαίνεται από το έργο του. Το έργο του, που φανερώνεται όχι μόνο ως ισχυρισμός του αλλά τεκμηριώνεται από τις συνοδευτικές δικές μου μελέτες πάνω στο αρχειακό υλικό. Πχ η διάλυση της βοιωτικής νομαρχιακής εξουσίας, μέσα σε έναν ακριβώς χρόνο, είναι αποτέλεσμα του Αντάρτικου που τόλμησε να στήσει ο Ορέστη σε μια τόσο δύσκολη περιοχή. Αυτό προκύπτει αδιαμφισβήτητα από τα ίδια τα έγγραφα της νομαρχίας, του Ταβουλάρη, του ίδιου του Ράλλη. Η διατήρηση της Εύβοιας υπό τον έλεγχο του ΕΛΑΣ είναι επίσης ένα από τα δικά του κατορθώματα. κ.ο.κ

·         Πιστεύετε ότι ο αποκλεισμός του από τη δημόσια μνήμη ήταν τυχαίος ή στοχευμένος;

Είναι σαφώς στοχευμένος και σκόπιμος. Καμία πλευρά δεν ήθελε (και ίσως δεν θέλει ακόμη) να γίνει ευρύτερη συζήτηση πάνω στα θέματα που θέτει ο Ορέστης. Μαζί με αυτές τις πλευρές πρέπει να βάλουμε και πρόσωπα που πήραν επάνω τους την κατασυκοφάντησή του. Ο καθένας είχε τους δικούς του λόγους. Στον βαθμό που λειτουργούσε ο μηχανισμός της αποπομπής (του εξιλαστηρίου θύματος) και οι δύο πλευρές ήταν ευχαριστημένες από τον… ακτιβισμό αυτό των προσώπων. Τα ιμάτια διαμοιράστηκαν και έθεσαν και κλήρο(!) Αργότερα, κανα δυο συναγωνιστές του ( ο Αλέξανδρος -Νίκος Παπανικολάου και ο Νικήτας- Γιώργης Μπουτσίνης, με τη βοήθεια του Νίκου Μάργαρη) έπιασαν να προβάλλουν τμήματα των κειμένων του μέσα από δικές τους εκδοτικές προσπάθειες αλλά αμφιβάλλω αν είχαν όλο το έργο του στα χέρια τους. Δεν μπορούσαν να κάνουν κάτι περισσότερο.  Άλλωστε ο Νικήτας χάθηκε νωρίς, αμέσως μετά την έκδοση του βιβλίου του, θύμα τροχαίου δυστυχήματος. Είκοσι χρόνια πριν είχε και ο Ορέστης πέσει θύμα τέτοιου τροχαίου μόνο που τη γλίτωσε με ένα γερό κάταγμα στο χέρι. Εκείνα τα βιβλία μου άνοιξαν τα μάτια για να ψάξω τα ίδια τα δημοσιεύματα.

Όσο για τον Δ. Χαριτόπουλο που επίσης μελέτησε τουλάχιστον ένα τμήμα του έργου του, στο ιστορικό μυθιστόρημά του για τον Άρη, το υποβαθμίζει σαφώς αν και κάνει εκτεταμένη χρήση των στοιχείων του. Ούτε στην βιβλιογραφία δεν το αναφέρει σωστά. Υπάρχουν βέβαια κι άλλες…«αταξίες» του κ. Χαριτόπουλου αλλά αυτές θα φανούνε με τον καιρό.

·         Ποιο στοιχείο της προσωπικότητάς του θεωρείτε πιο επίκαιρο σήμερα;

Όλη η προσωπικότητά του είναι επίκαιρη σήμερα. Ιδιαίτερα επίκαιρη και ιδιαίτερα σήμερα. Σκεφτείτε: Ξεκίνησε με άλλους δυο και είπε «θα κάνω αντάρτικο!». Και πού; Στα χαμηλά βουνά της Βοιωτίας όπου μόνο σε τρία χωριά δεν έφτανε ρόδα. Στον κάμπο της που είχε δρόμους, σιδηροδρομικές γραμμές και αεροδρόμια. Σκεφτείτε την αποκοτιά! Και οι τρεις γίνανε 4.500 μαχητικότατοι αντάρτες! Αν δεν είχε μια τόσο συγκροτημένη προσωπικότητα ο Ορέστης τίποτα δεν θα μπορούσε να κάνει όση βοήθεια και να του έδιναν οι οργανώσεις του ΚΚΕ και του ΕΑΜ στις οποίες ήταν επικεφαλής από τις πρώτες μέρες της Κατοχής. Και ούτε βέβαια θα κατόρθωνε να επιβιώσει και να συνεχίσει τον αγώνα «εν ετέρα μορφή». Όλη, λοιπόν, η προσωπικότητά του χρήζει μελέτης και προσοχής σε συνδυασμό με όσα λένε οι μεγάλοι στοχαστές και οι άγιοι πατέρες για τον τρόπο που συγκροτείται η προσωπικότητα.

·         Πώς νιώθετε που συμμετέχετε –μέσω του έργου σας– στην ιστορική αποκατάσταση μιας τόσο ιδιαίτερης μορφής;

Νιώθω ότι κράτησα την μπέσα μου κι ευχαριστώ όλους όσους με βοήθησαν να την κρατήσω. Εκπλήρωσα το καθήκον που έβαλα όταν είδα ότι το έργο αυτό πρέπει να γίνει βιβλίο. Όταν προχωρώντας διάβασα και την επιθυμία του ίδιου του καπετάνιου -να γίνει βιβλίο- τότε το καθήκον έγινε μπέσα με τον καπετάνιο. Αναφέρομαι στην συγκλονιστική στιγμή εκείνη όπου ένας επιστολογράφος μαχητής της Ταξιαρχίας Ρίμινι του γράφει για να τον επιβεβαιώσει και τον ρωτάει πότε θα βγει σε βιβλίο η αφήγηση. Ο Ορέστης του απαντάει «αν ποτέ το κατορθώσω, θα είστε ένας από τους πρώτους που θα το λάβει».

·         Πιστεύετε ότι η συλλογική μνήμη στην Ελλάδα έχει ακόμα κενά; Πού εστιάζονται;

Πάρα πολλά κενά. Κενά που δημιουργούνται και από την μισο-αναγνωρισμένη Εαμική Αντίσταση αλλά και κενά που δημιουργεί η ίδια η έρευνα για την Εαμική Αντίσταση. Η έρευνα αυτή, λόγω των τραυμάτων και της μη επελθούσης καθάρσεως, παραμένει… επικεντρωμένη στον Γοργοπόταμο, στον Άρη, στον Δεκέμβρη και στην Αθήνα. Πολύ σημαντικές προσπάθειες είναι όλες αυτές. Αλλά υπάρχει και ο Ορέστης! Ή, υπάρχει και ο Κικίτσας στη Μακεδονία. Μαζί με τον Λασάνη και τον Τρωϊανό-Καρατζά! Τι ξέρουμε για εκείνον τον ΕΛΑΣ της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας (ΟΜΜ); Τι ξέρουμε για τον στρατιωτικό διοικητή της, τον Ευριπίδη Μπακιρτζή; Ο Κικίτσας έχει γράψει και βιβλίο, τη 10^η Μεραρχία! Πού είναι τώρα και πόσοι το έχουν διαβάσει; Πόσοι το έχουν υπόψη τους; Ανέφερα δυο παραδείγματα, πολύ χαρακτηριστικά κενά της συλλογικής μνήμης. Όσο εγκύπτουμε όμως στα φράκταλς της εποποιίας, τα κενά πληθαίνουν με γεωμετρική πρόοδο. Ας δούμε άλλο ένα παράδειγμα. Τις δίκες των αγωνιστών της Αντίστασης στα ΜΟΔ. Κάθε δίκη είναι ο σκελετός μιας άκρως ενδιαφέρουσας και εντυπωσιακής αστυνομικής περιπέτειας. Πραγματικές ιστορίες μυστηρίου με πλοκή και σασπένς που περιμένουν τους συγγραφείς του αστυνομικού μυθιστορήματος, τους σύγχρονους λογοτέχνες, τους κινηματογραφιστές. Τραγωδίες, ηρωισμοί, προδοσίες, αξιοπρέπεια και μικρότητα, εκφυλισμός και αγωνιστικότητα. Αλλά εκείνοι- οι λογοτέχνες-… πολυπραγμονούν μηρυκάζοντας ξένα πρότυπα.

Αλλά και στην ίδια την θεματολογία υπάρχουν «κενά». Που δεν είναι βέβαια και τόσο τυχαία. Πχ. Μιλάμε δεκάδες χρόνια για τη «Βάρκιζα» χωρίς να μιλάμε για την υπογραφή της Ανακωχής που καθόρισε την «Βάρκιζα». Εκείνοι που υπέγραψαν την «Βάρκιζα»… επισκιάζουν εκείνους που υπέγραψαν την Ανακωχή! Μετά, οι δεύτεροι ζητάνε και τα ρέστα.  Ή, για τις δυο-τρεις απορρίψεις προτάσεων ειρήνευσης όπου οι όροι ήταν άκρως ευνοϊκότεροι από εκείνους της «Βάρκιζας». Ποιοι τις απέρριψαν και γιατί; Τις συνέπειες είχαν;

Άλλο παράδειγμα. Μιλάμε για την «Δεκέμβρη» χωρίς να μιλάμε για την απαγόρευση εισόδου του ΕΛΑΣ στην Αθήνα στις 12 Οκτωβρίου οπότε και θα λυνόταν το ζήτημα της εξουσίας στη σωστή κατεύθυνση και, κυρίως, αναίμακτα. Εκείνοι που θα έπρεπε να υποστούν συνέπειες για τον Οκτώβρη, γίνονται «ήρωες» ηγέτες του Δεκέμβρη! Αδιάλλακτοι ηγέτες γιατί, είπαμε, δυο και τρεις φορές απορρίπτουν προτάσεις πολύ ευνοϊκότερες από εκείνες της «Βάρκιζας».

Ο Ορέστης θέτει αυτά τα ζητήματα και όχι μόνον αυτά.

·         Πόσο σημαντικό είναι να διαβάζει σήμερα κάποιος μαρτυρίες σαν του Ορέστη; Τι μπορεί να πάρει από αυτές;

Η κοινωνία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ήρωες. Χωρίς ηρωικά πρότυπα που αυτοθυσιάζονται, αυθυπερβαίνονται, για να πράξουν το Καλό. Εξ ου και οι καρικατούρες στη μηδενιστική κοινωνία μας…ο Σπάιντερμαν, ο Μπάτμαν κλπ. Πέρα όμως από τις αμερικανιές στα παιδικά παραμύθια υπάρχουν και οι αληθινοί ήρωες. Οι όντως υπαρκτοί! Υπάρχει και το Καλό όπως το προσδιορίζει ο δικός μας ο ελληνικός πολιτισμός σε όλες του τις εκφάνσεις ανά τους αιώνες. Οι αληθινοί ήρωες του Καλού, εκείνοι που πράγματι αποφάσισαν να δώσουν ακόμα και τη ζωή τους για μια καλύτερη ελληνική κοινωνία.  Δεν ήταν μόνο οι Αρχαίοι, οι Βυζαντινοί, οι αγωνιστές του ’21. Είναι και οι πατέρες και οι παππούδες μας. Τα κατορθώματα των Ελλήνων δεν είναι μια παλιά και μακρινή ανάμνηση «και διηγώντας την να κλαις». Είναι απτή πραγματικότητα που λαμβάνει χώρα ακόμα και μετά από μεγάλες καταστροφές όπως η Μικρασιατική.

Αυτό είναι το ένα, σε γενικές γραμμές, που προσφέρεται στον αναγνώστη, στη γενιά του εγγονού μου. Το άλλο που θα πρέπει άμεσα, εμείς οι τωρινοί, να αντλήσουμε είναι η πολιτική γραμμή του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Η στρατηγική του και η τακτική του, μάς είναι άκρως απαραίτητες. Και οι νίκες του αγώνα αυτού και οι τραγικές ήττες του μάς διδάσκουν, βοούν, το τι πρέπει να  κάνουμε εμείς σήμερα. Ποια λάθη να αποφύγουμε και ποια κατορθώματα να κάνουμε λάβαρα και παντιέρες μας. Η γενιά μας δεν αξιώθηκε την κοινωνική αλλαγή από την οποία εμπνεύστηκε και για την οποία πάλεψε. Καθήκον της μένει να αποτελέσει το «πέρασμα», την «κιάφα» (αυχένας), απ’ όπου θα διέλθει η ιστορική μνήμη στις επόμενες γενιές. Είμαστε οι τελευταίοι που, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, είχαμε βιωματική σχέση με τους ανθρώπους του «Νέου ‘21» και επιπλέον έχουμε στη διάθεσή μας πλήθος τεχνικών μέσων για να συνδέσουμε το βίωμά μας με την ιστορική έρευνα των πηγών.

·         Ποια ήταν η πρώτη αντίδραση ανθρώπων που διάβασαν αποσπάσματα ή γνώρισαν το έργο;

Αν και είναι νωρίς ακόμα, μιας και ο δεύτερος τόμος, που ολοκληρώνει το έργο, μόλις βγήκε, τα μηνύματα είναι πολύ καλά. Θερμή είναι η υποδοχή και ενθουσιώδης. Οι φίλοι όμως αυτοί είναι οι ανυπομονούντες. Εκείνοι που το περίμεναν πώς και πώς καιρό τώρα. Θα πρέπει να περιμένουμε και τον ευρύτερο κύκλο των αναγνωστών… εκείνον των σκεπτικιστών και των «απαιτητικών».

·         Υπάρχει κάποιο μήνυμα ή αποδοχή που σας συγκίνησε ιδιαίτερα;

Ναι. Είναι η…λιτάνευση του πρώτου τόμου του «Ορέστη» από έναν φίλο παθιασμένο μελετητή της ιστορίας του Αντάρτικου, στα λημέρια του καπετάνιου. Στη Μαζαρέκα, στη σπηλιά του Μπόρση, στο Βούντιμα. Ήταν η πρώτη δουλειά που έκανε όταν έλαβε τον τόμο από τους πρώτους. Πήγε τον «Ορέστη», στην μορφή ετούτη, εκεί που ήταν άλλοτε!

·         Ποια είναι τα επόμενα βήματα που θα θέλατε να γίνουν γι’ αυτό το έργο;

Μπαίνουμε στη φάση των παρουσιάσεων. Δύσκολη φάση αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και συγκινητική. Η συζήτηση με τους αναγνώστες είναι ουσιαστικά ο… τρίτος τόμος. Εξίσου ογκώδης θα είναι κι αυτός. Πιστεύω και από κει θα προκύψουν καινούργια στοιχεία. Θα θεωρήσω μεγάλη επιτυχία και ανταμοιβή την πυροδότηση συζητήσεων πάνω στη λογική που εισηγείται ο Ορέστης. Για τον Λίβανο, για την Γκαζέρτα, για τον Δεκέμβρη, για την Ανακωχή, τη Βάρκιζα, αλλά και για τον Σιάντο, ή τον Μπακιρτζή, ή τον Πετσόπουλο, κοκ.

·         Πώς βιώσατε προσωπικά αυτό το συγγραφικό ταξίδι; Σας άλλαξε κάπως;

΄Ηταν ένα πολύ ευχάριστο και συγκλονιστικό ταξίδι σε ορεινά και αντάρτικα μονοπάτια. Πρώτα-πρώτα έμαθα! Ικανοποίησα την ανάγκη μου και μάλιστα με πολλές λεπτομέρειες. Σε τόπο και σε χρόνο!

Αλίμονο αν δεν είχα αλλάξει! Έγινα, περισσότερο απ’ ό,τι ήμουν,… αντάρτης της Μεραρχίας κατά τω πνεύματι, θα έλεγα χαριτολογώντας. Το μετασχείν είναι που έχει σημασία. Γίνεται κανείς «κατά χάριν και μετοχήν» ακόμη και θεός, λέει η ορθόδοξη παράδοση της Ανατολής. Πόσο μάλλον αντάρτης!

·         Αν είχατε την ευκαιρία να συνομιλήσετε με τον Ορέστη σήμερα, τι θα του λέγατε;

Αχ και να μπορούσα! Πρώτα-πρώτα θα τον ρωτούσα. Μετά, θα τον ξαναρωτούσα. Παράλληλα θα τον έβαζα στο αυτοκίνητο και θα τον πήγαινα στα λημέρια του. Γεροντάκια, εξήντα επτά εκείνος, εξήντα πέντε εγώ.  Θα ξεκίναγα από τη Λειβαδόστρα εκεί που γλίτωσαν από τη θανάσιμη ενέδρα, για να βάλουμε το προσκυνητάρι στον Άγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα. Το είχε κάνει τάμα με τον Βερμαίο και τον Ρήγο. Θα πηγαίναμε στη Χασιά, στο Ζερίκι, στον Ζαγαρά, στη Στενή μήπως πετύχουμε τον Λακκιώτη, στο μαντρί του Ζντώνα να βρούμε τον Νάκια, στο μαντρί του Κολιοβόγκλη ν’ ανταμώσουμε τον Θεοχάρη με την Ασήμω, στα Παλιά Ανάκτορα (νυν ελληνικό Κοινοβούλιο) μαζί με τον Φώτη τον Βερμαίο και τον αν/χη Γεώργιο Ρήγο (Φερραίο) φέροντα την αραβίδα χιαστί,… Και φυσικά στον Οξύλιθο, στο πατρικό του σπίτι.

·         Τι άλλο ετοιμάζετε; Σκέφτεστε επόμενο ιστορικό ή άλλο έργο;

Σκέπτομαι πολλά. Ιστορικά και… ταυτοτητοποιητικά, καθώς δεν ξεχνάω και τους Αρβανίτες μου και το «μυστήριο» της ταυτότητάς τους, εκείνο που τους κάνει να είναι ό,τι είναι. Έχω πολλά πράγματα έτοιμα ή σχεδόν έτοιμα. Μέσα σ’ αυτά και ένα έμμετρο στρατιωτικό αφήγημα του 16^ου αιώνα. Λεπτομερής σχολιασμός, ιστορικός και κοινωνικός, ώστε να μπορεί να γίνει κατανοητό από τον σημερινό αναγνώστη. Όμως εκεί χρειάζομαι έναν καλό φιλόλογο για τον φιλολογικό σχολιασμό του. Αν προκύψει (ο φιλόλογος) θα έχουμε μια ωραία εκδοτική έκπληξη.

·         Αν μπορούσατε να απευθύνετε ένα κάλεσμα στον σημερινό αναγνώστη για να διαβάσει αυτό το έργο, τι θα του λέγατε σε μια φράση;

Διάβασε και σκέψου με καθαρή καρδιά! Δεν το οφείλεις μόνο στον Ορέστη και τους Αντάρτες του αλλά το οφείλεις κυρίως στον εαυτό σου. Με καθαρή καρδιά και καθαρό μυαλό! Διάβασε, μελέτησε, συσχέτισε, συνδύασε, ιεράρχησε, ταξινόμησε, διδάξου! Σκέψου!

Το έργο «Ανδρέας Μούντριχας – Ορέστης» δεν είναι ένα ακόμη ιστορικό βιβλίο. Είναι μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ένας καθρέφτης όπου αντανακλώνται οι μεγάλες αντιφάσεις, τα ιδανικά, οι πληγές και τα οράματα του 20ού αιώνα στην Ελλάδα.

Με τη φωνή του Ορέστη να αντηχεί μέσα από τις σελίδες, και τη ματιά του συγγραφέα να την αναδεικνύει με τεκμηρίωση και σεβασμό, το βιβλίο αυτό προσκαλεί κάθε αναγνώστη να ακούσει ξανά την Ιστορία — αυτήν που συχνά επιλέγουμε να ξεχάσουμε.

Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η μνήμη χρειάζεται εκείνους που επιμένουν να την καταγράφουν.

 

Ανδρέας Μούντριχας-Ορέστης τόμος 1ος

  

Ανδρέας Μούντριχας-Ορέστης τόμος 2^ος